Krytyczne myślenie – jak zdobyć tę kompetencję?

Krytyczne myślenie to umiejętność świadomego sprawdzania informacji, argumentów i własnych założeń, zanim wyciągniesz wniosek lub podejmiesz decyzję. Można ją zdobyć jak każdą inną kompetencję: przez regularne zadawanie kilku prostych pytań, poznanie typowych błędów myślenia i ćwiczenie na prawdziwych decyzjach w pracy i w życiu.

Pokażę, z czego składa się krytyczne myślenie, jakie pułapki najczęściej je zaburzają, jakie ćwiczenia pomagają je rozwijać i jak wykorzystywać je w pracy, także jako menedżer.

W skrócie

Krytyczne myślenie to sprawdzanie, na czym opiera się informacja lub opinia, zanim ją przyjmiesz – nie chodzi o krytykowanie, tylko o rzetelną ocenę. Składa się z kilku umiejętności: odróżniania faktów od opinii, oceny źródeł, szukania alternatywnych wyjaśnień i zauważania własnych uprzedzeń. Największym wrogiem są błędy poznawcze, np. szukanie tylko tych informacji, które potwierdzają Twoje zdanie. Rozwijasz je przez codzienne nawyki: kilka stałych pytań, „adwokata diabła”, pisanie argumentów za i przeciw oraz analizę własnych decyzji po fakcie. W pracy przekłada się na lepsze decyzje, spokojniejsze dyskusje i mniej kosztownych pomyłek.

Czym jest krytyczne myślenie?

Krytyczne myślenie to sposób myślenia, w którym nie przyjmujesz informacji „na wiarę”, tylko sprawdzasz, skąd pochodzi, na czym się opiera i czy wniosek rzeczywiście z niej wynika. Słowo „krytyczne” nie oznacza tu negatywnego nastawienia ani szukania dziury w całym. Oznacza uważną, rzeczową ocenę.

Osoba, która myśli krytycznie, potrafi powiedzieć: „Nie wiem, sprawdzę” albo „Zmieniłem zdanie, bo pojawiły się nowe dane”. To znak dojrzałości, a nie słabości.

Z jakich umiejętności składa się krytyczne myślenie?

• Odróżnianie faktów od opinii i interpretacji. „Sprzedaż spadła o 8%” to fakt. „Zespół przestał się starać” to interpretacja, która wymaga sprawdzenia.
• Ocena źródeł. Kto jest autorem? Jaki ma interes w tym, żebym w to uwierzył? Czy da się to potwierdzić w innym, niezależnym źródle?
• Analiza argumentów. Czy wniosek wynika z przesłanek, czy jest tylko luźno z nimi związany?
• Szukanie alternatywnych wyjaśnień. Co jeszcze mogłoby tłumaczyć tę sytuację?
• Świadomość własnych uprzedzeń. Na ile moje emocje, doświadczenia i przekonania wpływają na to, jak to oceniam?
• Otwartość na zmianę zdania. Gotowość, by przyjąć lepszy argument, nawet jeśli jest niewygodny.

Jakie błędy myślenia najczęściej zaburzają ocenę?

Psychologia opisuje wiele błędów poznawczych – systematycznych skrótów myślowych, które ułatwiają szybkie decyzje, ale często prowadzą na manowce. Badali je m.in. Daniel Kahneman i Amos Tversky. W codziennym życiu i pracy szczególnie często spotkasz te:

Nie da się całkowicie uwolnić od błędów poznawczych. Można jednak nauczyć się je zauważać i spowalniać myślenie wtedy, gdy decyzja jest ważna.

Jak rozwijać krytyczne myślenie? 7 ćwiczeń

1. Stałe pytania kontrolne. Przy każdej ważnej informacji zapytaj: Skąd to wiem? Jakie są dowody? Co by musiało być prawdą, żebym się mylił?
2. Argumenty za i przeciw. Zanim podejmiesz decyzję, zapisz po trzy argumenty za i przeciw. Jeśli „przeciw” nic nie przychodzi Ci do głowy, to sygnał, że patrzysz jednostronnie.
3. Adwokat diabła. Celowo przyjmij stanowisko przeciwne do swojego i spróbuj je obronić najlepiej, jak potrafisz.
4. Pięć razy „dlaczego?”. Gdy szukasz przyczyny problemu, pytaj „dlaczego?”, aż dojdziesz do źródła, a nie do pierwszego objawu. Szczegóły znajdziesz w opisie metody 5 Why.
5. Sprawdzanie źródeł. Raz dziennie weź jedną wiadomość lub post i sprawdź, kto go napisał, na jakie dane się powołuje i czy inne źródła to potwierdzają.
6. Analiza decyzji po fakcie. Po ważnej decyzji zapisz, czego się spodziewałeś. Po kilku tygodniach porównaj to z tym, co się wydarzyło. Uczysz się w ten sposób na własnych błędach, a nie tylko na wynikach.
7. Badanie własnych przekonań. Przekonania typu „zawsze”, „nigdy”, „wszyscy” warto sprawdzać tak samo jak cudze opinie. Pomocny jest skaner przekonań.

Krytyczne myślenie w pracy i w zarządzaniu

W pracy krytyczne myślenie widać przede wszystkim w jakości decyzji i rozmów. Pomaga:

• oddzielić dane od opinii na spotkaniach i w raportach,
• zadawać pytania, zanim zaakceptujesz plan lub budżet,
• szukać przyczyn problemów zamiast winnych,
• spokojniej rozmawiać, gdy ktoś ma inne zdanie.

Menedżer ma tu podwójną rolę. Sam powinien myśleć krytycznie, ale też budować w zespole atmosferę, w której ludzie nie boją się zgłaszać wątpliwości. Jeśli szef zawsze mówi pierwszy i nie lubi sprzeciwu, zespół szybko przestaje myśleć samodzielnie. Prosta praktyka: na ważnym spotkaniu poproś najpierw o zdanie innych, a swoje przedstaw na końcu.

Przykładowa sytuacja: Kierownik działu słyszy, że „klienci odchodzą przez nowe ceny”. Zamiast od razu wnioskować o obniżkę, pyta: ilu klientów odeszło, kiedy, jakie podali powody? Okazuje się, że większość rezygnacji dotyczy jednego regionu, w którym zmienił się opiekun klienta. Problem leży w obsłudze, nie w cenie.

Więcej o tym, jak przygotować się do trudnych wyborów, przeczytasz w tekście o podejmowaniu decyzji.

Jak sprawdzić, czy myślisz krytycznie?

Odpowiedz sobie szczerze na kilka pytań:

• Kiedy ostatnio zmieniłeś zdanie pod wpływem argumentu?
• Czy potrafisz uczciwie przedstawić stanowisko osoby, z którą się nie zgadzasz?
• Czy sprawdzasz źródło, zanim przekażesz dalej informację?
• Czy odróżniasz w swoich wypowiedziach „wiem” od „wydaje mi się”?

Jeśli na większość pytań odpowiadasz „rzadko”, to dobry obszar do rozwoju. Gdy chcesz popracować nad tym w kontekście swoich decyzji zawodowych, pomocny może być coaching biznesowy. Na bezpłatnej konsultacji sprawdzimy, czy to dobra forma wsparcia dla Ciebie.