Rywalizacja (współzawodnictwo) to sytuacja, w której osoby lub grupy dążą do tego samego celu, a sukces jednej strony oznacza gorszy wynik drugiej. Może motywować do rozwoju, ale może też niszczyć relacje i współpracę – wszystko zależy od tego, jak jest prowadzona.
Poniżej opisuję rodzaje rywalizacji, jej zalety i wady, to, co o rywalizacji i współpracy mówią badania, a także jak menedżer może mądrze korzystać ze współzawodnictwa w zespole, zamiast je tłumić albo bezrefleksyjnie nakręcać.
W skrócieRywalizacja to dążenie do przewagi nad innymi w osiąganiu tego samego celu. Konstruktywna rywalizacja motywuje i pomaga się rozwijać, destruktywna – rodzi napięcia, nieufność i konflikty. Badania nad współpracą i rywalizacją pokazują, że tam, gdzie ludzie muszą współdziałać, współpraca zwykle daje lepsze wyniki i relacje niż współzawodnictwo. W zespole rywalizacja sprawdza się najlepiej jako krótkie, uczciwe wyzwanie z jasnymi zasadami, a nie jako stały system walki o nagrody. Ludzie różnie reagują na rywalizację – część się nią nakręca, inni tracą przez nią energię.
Czym jest rywalizacja?
Rywalizacja to proces, w którym osoby lub grupy starają się osiągnąć przewagę nad innymi w dążeniu do tego samego, ograniczonego celu: nagrody, awansu, klienta, wyniku sportowego czy uznania. Spotkasz ją w pracy, sporcie, nauce, a także w rodzinie i w związku.
Warto odróżnić trzy pojęcia:
- Rywalizacja – mój sukces oznacza Twoją porażkę (lub gorszy wynik).
- Współpraca – osiągamy cel razem, a sukces jednego pomaga drugiemu.
- Praca indywidualna – mój wynik nie zależy od Twojego.
To, który z tych układów stworzysz w zespole (np. przez system celów i nagród), ma ogromny wpływ na zachowanie ludzi.
Rodzaje rywalizacji
Rywalizacja konstruktywna (zdrowa)
Celem jest rozwój, a nie zniszczenie przeciwnika. Uczestnicy szanują się nawzajem, trzymają się zasad i uczą się od siebie. Przegrana nie odbiera godności, a zwycięzca nie upokarza innych. Taka rywalizacja może mobilizować do wysiłku i pokazywać, co jest możliwe.
Rywalizacja destruktywna (niezdrowa)
Liczy się tylko przewaga, często kosztem innych. Pojawiają się ukrywanie informacji, podważanie cudzej pracy, plotki i nieufność. Długotrwale prowadzi do stresu, napięć i konfliktów.
Rywalizacja z innymi i z samym sobą
Rywalizacja z innymi daje punkt odniesienia, ale łatwo zamienia się w ciągłe porównywanie się. Rywalizacja z samym sobą – czyli porównywanie dzisiejszego wyniku z wczorajszym – jest dla wielu osób zdrowszym źródłem motywacji, bo nie zależy od cudzych osiągnięć i mniej obciąża samoocenę.
Zalety i wady rywalizacji
| Zalety rywalizacji | Wady rywalizacji |
|---|---|
| Wzrost motywacji i zaangażowania w krótkim czasie | Konflikty i napięcia w zespole |
| Odkrywanie mocnych i słabych stron | Ukrywanie wiedzy i informacji przed innymi |
| Jasny punkt odniesienia i konkretne cele | Obniżona samoocena osób, które często przegrywają |
| Rozwijanie wytrwałości i odporności na porażki | Psucie relacji i zaufania |
| Uruchamianie ukrytych zasobów i kreatywności | Nastawienie na krótkoterminowy wynik kosztem jakości |
| Dynamika i energia w zespole | Spadek motywacji u osób, które nie lubią rywalizować |
Rywalizacja nie jest więc ani dobra, ani zła sama w sobie. Jej skutki zależą od zasad, kontekstu i ludzi, którzy w niej uczestniczą.
Rywalizacja a współpraca – co mówią badania?
Psycholog Morton Deutsch w 1949 roku opisał teorię współpracy i rywalizacji: to, czy cele ludzi są ze sobą powiązane pozytywnie (wygrywamy razem), czy negatywnie (wygrywam, gdy Ty przegrywasz), wpływa na ich zachowanie, komunikację i zaufanie. Jego uczeń David W. Johnson wraz z bratem Rogerem Johnsonem rozwinął tę koncepcję jako teorię współzależności społecznej.
Badania prowadzone w tym nurcie (głównie w szkołach i organizacjach) pokazują, że gdy zadanie wymaga współdziałania, współpraca zwykle daje lepsze wyniki, lepszą komunikację i więcej zaufania niż rywalizacja. Nie oznacza to, że rywalizacja zawsze szkodzi – raczej to, że nie powinna być domyślnym sposobem organizacji pracy zespołu, który musi ze sobą współpracować.
Jak mądrze wykorzystać rywalizację w zespole?
Jeśli jesteś menedżerem, możesz korzystać z motywującej siły rywalizacji, nie niszcząc współpracy w zespole. Kilka zasad:
- Rywalizacja na krótko, współpraca na stałe. Konkurs sprzedażowy na miesiąc może dodać energii; stały ranking, od którego zależą premie, często psuje atmosferę.
- Jasne i uczciwe zasady. Wszyscy muszą wiedzieć, co jest mierzone, jak i dlaczego. Niejasne kryteria to prosta droga do poczucia niesprawiedliwości.
- Rywalizacja zespołów zamiast osób. Gdy małe grupy rywalizują ze sobą, wewnątrz grup rośnie współpraca.
- Nagradzaj także postęp i pomoc innym. Doceniaj nie tylko zwycięzców, ale też tych, którzy najbardziej się poprawili lub wspierali kolegów.
- Nie łącz rywalizacji z zadaniami, które wymagają dzielenia się wiedzą. Tam, gdzie wynik zależy od współdziałania, wspólny cel działa lepiej.
- Obserwuj skutki. Jeśli pojawiają się plotki, ukrywanie informacji czy konflikty – zatrzymaj rywalizację i porozmawiaj z zespołem.
Więcej o tym, jak budować zaangażowanie, przeczytasz we wpisach o motywowaniu pracowników i efektywności zespołu.
Sygnały, że rywalizacja szkodzi zespołowi
- Ludzie przestają dzielić się informacjami, kontaktami i dobrymi praktykami.
- Rośnie liczba konfliktów i skarg na innych członków zespołu.
- Wyniki „na papierze” rosną, ale spada jakość pracy lub satysfakcja klientów.
- Te same osoby stale przegrywają i przestają się angażować.
- W zespole pojawiają się podziały na „lepszych” i „gorszych”.
Rywalizacja a styl zachowania w modelu DISC
Ludzie różnie reagują na współzawodnictwo. W modelu DISC rywalizację najczęściej lubią osoby o stylu D – Dominującym, dla których wyzwanie i wygrana są silnym motywatorem. Osoby o stylu I – Inicjatywnym chętnie rywalizują, gdy daje to uznanie i zabawę. Z kolei osoby o stylu S – Stałym cenią harmonię i współpracę, więc rywalizacja często odbiera im energię, a osoby o stylu C – Krytyczno-analitycznym zwracają uwagę przede wszystkim na to, czy zasady są logiczne i sprawiedliwe.
Dlatego ten sam konkurs jednych zmotywuje, a innych zniechęci. Dobry lider dopasowuje sposób motywowania do ludzi – to jeden z elementów, które składają się na skuteczny leadership.
Jak radzić sobie z niezdrową rywalizacją?
Jeśli to Ty czujesz presję ciągłego porównywania się z innymi – w pracy lub w życiu prywatnym – spróbuj kilku kroków:
- Wyznacz własne cele i mierz postęp względem siebie, a nie innych.
- Zauważ, kiedy porównywanie się daje Ci motywację, a kiedy odbiera radość i spokój.
- Traktuj przegraną jako informację, co poprawić, a nie jako ocenę swojej wartości.
- Gdy rywalizacja w zespole przeradza się w konflikt, porozmawiaj o tym otwarcie z przełożonym, opierając się na faktach.
Jeśli temat dotyczy Twojego zespołu, pomocne może być szkolenie z zarządzania zespołem, które prowadzę dla firm, albo indywidualna praca w ramach coachingu biznesowego lub mentoringu dla menedżerów.
FAQ – często zadawane pytania
Czym jest rywalizacja?
Rywalizacja (współzawodnictwo) to sytuacja, w której osoby lub grupy dążą do tego samego, ograniczonego celu, a sukces jednej strony oznacza gorszy wynik drugiej. Może dotyczyć pracy, sportu, nauki czy życia prywatnego. Jej skutki zależą od zasad i sposobu, w jaki jest prowadzona.
Czym różni się zdrowa rywalizacja od niezdrowej?
Zdrowa rywalizacja opiera się na szacunku, jasnych zasadach i nastawieniu na rozwój – przegrana nie odbiera godności, a uczestnicy uczą się od siebie. Niezdrowa rywalizacja liczy tylko przewagę, często kosztem innych: pojawiają się ukrywanie informacji, podważanie cudzej pracy i nieufność.
Czy rywalizacja w zespole jest dobra?
Może być, jeśli trwa krótko, ma uczciwe zasady i nie dotyczy zadań, które wymagają dzielenia się wiedzą. Badania nad współpracą i rywalizacją pokazują, że tam, gdzie ludzie muszą współdziałać, współpraca zwykle daje lepsze wyniki niż współzawodnictwo. Dlatego rywalizacja nie powinna być domyślnym sposobem organizacji pracy zespołu.
Jak menedżer może wykorzystać rywalizację w zespole?
Najlepiej sprawdzają się krótkie wyzwania z jasnymi kryteriami, rywalizacja małych zespołów zamiast pojedynczych osób oraz nagradzanie także postępu i pomocy innym. Menedżer powinien obserwować skutki i zatrzymać rywalizację, gdy pojawiają się konflikty, plotki lub ukrywanie informacji.
Dlaczego niektórzy ludzie nie lubią rywalizacji?
Ludzie różnie reagują na współzawodnictwo. W modelu DISC rywalizację najczęściej lubią osoby o stylu D (Dominującym), a osoby o stylu S (Stałym), które cenią harmonię i współpracę, często tracą przez nią energię. Niechęć do rywalizacji może też wynikać z wcześniejszych doświadczeń lub obawy przed oceną.
Szkolenie z zarządzania zespołem dla Twoich menedżerów
Prowadzę szkolenie „Zarządzanie zespołem pracowniczym” dla firm w całej Polsce: stacjonarnie i online, z programem dopasowanym do Waszych wyzwań.
To też może Cię zainteresować
Ten tekst przygotowała redakcja bloga. Blog prowadzi dr Wiktor Tokarski – trener biznesu od 2008 roku, coach od 2016 roku i dyrektor zarządzający Instytutu Szkoleń i Coachingu (ISiC).
